سکوت معنا(مقاله ای از مرحوم حسین عمید)

سکوت معنا(مقاله ای از مرحوم حسین عمید)

سکوت معنا

حسین عمید

رمان تا چه میزان از عناصر دینی نشات می گیرد؟

  ما نمی دانیم که ادبیات از کجا آغاز شد و به کجا ختم می شود و حتی اوقاتی هم که یقین داریم چیزی ادبیات است، به درستی نمی دانیم که تا کجا ریشه دوانیده است و از چه چیزی تغذیه می کند.

در این میان، رمان، روایت منثور نسبتاً بلند و پیچیده ای است که به گونه ای تخیلی، به بازآفرینی زندگی و نمایش شخصیت ها، کردارها و اندیشه های آنان، در محیطی ویژه می پردازد. معمولاً رمان بر آن نیست که زندگی را تحلیل کند؛ بلکه در پی تصویر آن است. آفریننده رمان، به وسیله این ترکیب خیالی، می کوشد تا روش ویژۀ خود را در شناخت دنیای پیرامون خویش، به شکلی محسوس بنمایاند.

سابقه رمان، به چهارصد سال پیش و بلکه بیشتر بر می گردد و می توان آن را خلف حماسه دانست که از انسان به عنوان قهرمان یاد می کرد و یا خلف رمانس که شخصیت هایش را فارغ از قوانین طبیعی روایت می کند؛ اما خاستگاه رمان را می توان به روایت های منثور بازمانده از دوران باستان، مانند دافنه و کلویه، نوشته لانگینوس، نویسنده سده دوم میلادی و ساتیریکون، نوشته پترونیوس، هجونویس رومی، نسبت داد.

شکل امروزین رمان، در عصر رنسانس، پا به جهان ادبیات نهاد و بعدها از رفرمیسم و نهضت اصلاح دینی، عمیقاً تأثیر پذیرفت و طبیعی است که به پیروی از زادگاه آن، روایت گر مسایل و مصایب جامعه اروپایی باشد و هرگونه نسبت و درگیری رمان با دین، در تناسب با دین مسیحیت قابل تحلیل باشد.

از طرفی قواعد دینی، به ندرت به عنوان مضمون رمان قرار می گیرند. رمان نویسان برجسته، مضامینی را در داستان می آفرینند که به طور ضمنی، واجد مفاهیم دینی اند؛ اما همین مفاهیم پوشیده، در تفکر و گاهی در عمل شخصیت داستانی بروز می یابند و نه در اشاره و اندرز مستقیم؛ به گونه ای که انسان خطاکار با مصایب و پیچیدگی هایی در زندگی مواجه می شود که در میان آنها، شاید برخی عناصر الهی، قابل لمس باشند.

رمان نویسان، بیشتر می کوشیدند تا ثمره دین و اخلاق را در آثار خود بازتاب دهند و از چند اصل مشهور اخلاقی ـ دینی، تبعیت می کردند؛ خدا را نمی توان فریفت؛ زیرا هر کسی آن می دروَد که می کارد ؛ خداوند می گوید: انتقام از آن من است و من مکافات خواهم کرد ؛ انسان، هیچ است و اگر گمان کند چیزی است، خود را فریب داده است و همین گزاره های مشهور، باعث خلق رمان های متعدد، در سده های گذشته و اکنون شده است.

دون کیشوت، نخستین نمونه ادبیات عامه پسندی است که مضمونی دینی دارد و در عین حال، به عنوان اولین رمان اصیل، شناخته شده است. این اثر سروانتس، سرگذشت مرد محترمی است که مطالعه کتاب های قدیمی درباره سلحشوری قهرمانان، عقل او را زایل کرده است. او در اوج حماقت، لباس شوالیه ها را بر تن می کند و به سخره گرفته می شود و در بستر مرگ، به بلاهت خود پی می برد؛ هر چند دوباره حاضر است به هر قیمتی، به یاری درماندگان بشتابد.

همان طور که فضیلت های بزرگ در رمان های متعدد، در لفافه نمایان شده است، جلوه گناهان بزرگ نیز در رمان ها بسیار است. غرور، ما را به یاد دامبی و پسر اثر چارلز دیکنز می اندازد. خشم با پختگی هرچه تمام تر، در برادران کارامازوف، اثر داستایوسکی و موبی دیک، اثر هرمان ملویل، به تصویر کشیده شده است. حسد خمیرمایه دختر عمو بت، اثر بالزاک است. شهوت هم نمونه های فراوانی دارد که آشکار و پنهان، در رمان هایی چون کلاریسا هارلو، اثر سامویل ریچاردسون و فانی هیل، نوشته جان کله لند عرضه شده است. شراب خواری که یکی از وجوه شکم بارگی است، به درخشانی در آسوموار، اثر امیل زولا کاویده شده است. حرص و آز، مضمونی است متداول که در پسرعمو پونس، اثر بالزاک، در قالب جنون جمع آوری اشیای عتیقه، بیان شده است. تنبلی اکثراً اوبلوموف، اثر ایوان گنچاروف را به یاد می آورد. هفت گناه کبیره، در واقع، کلید واژگان ورود دین به ساحت رمان است و بقیه معاصی به تبع آن، در آثاری دیگر تا بطنشان، کاویده شده است. حماقت چیزی است که گوستاو فلوبر با ظرافت در مادام بوواری، به نمایش گذاشته است. فخرفروشی اگرچه نه به عنوان گناهی بزرگ، اما به عنوان دل مشغولی رایج بورژواها، به روشنی زایدالوصفی در جست وجوی زمان از دست رفته، اثر مارسل پروست، تشریح شده است. به طور کلی، افراط بی جا در هر فضیلتی، آن را به رذیلت تبدیل خواهد کرد.

برخی دیگر از رمان نویسان، دین اجتماعی و مظهر آن در غرب ـ کلیسا ـ را موضوع اثر خود قرار داده اند. نقص هایی را که آنها اشاره می کنند، هرچند در بعضی ابعاد صحیح است، اما به طور کلی، مقرون به صحت نیست. به هرحال، ریاکاری یک کشیش، به عنوان کسی که باید نمونه فضیلت ها باشد، داستان را برای مخاطب جذاب تر می کند.

المرگنتری و بابیت، آثاری از سینکلر لِویس هستند که تمام شیادی های عوامانه یک مقدس نما را عیان می کنند. البته می توان نقش حقیقی تری از زندگی کشیشان خوش نیت، اما تهی از استعداد روحی مناسب دینداری را در آثار آنتونی ترولوپ، مانند سرپرست و برج های بارچستر، مشاهده کرد.

به هرحال، مشرب فکری و هنری رمان نویس در تصویر آن چه که او از دین به نمایش می گذارد، بسیار مؤثر است. در غرب، عموماً جریان ادبی ای که نویسنده را بارور می کند، با هیچ مذهب رسمی ای، سر سازگاری ندارد و قصد رمان نویس، بیشتر ارایه تصویری از انسان در جامعه و تعلیق مذبذب گونه او در فضایی بین خیر و شر است.

قصد عمده رمان نویسان، آموزش نیست؛ بلکه سرگرمی و اقناع مخاطب است؛ اما سرشت نویسنده، همواره نجیب نیست و کمال گرایی هم هدف آنان نیست. بسیاری از آنها ـ مانند سینکلر لِویس ـ آرمان گرایان شکست خورده ای هستند که از جامعه، خشمگین هستند؛ چون زندگی و جامعه، با تصورهای رویایی آنها، همسان نیست. از این جهت، خرده گیری آنان از جامعه، دین را هم در امان نمی گذارد و مضمونی تلخ و سیاه به آن می دهد. در این میان، امثال ترولوپ که با انبوه رمان هایش مخاطبان وسیعی را جلب کرده، نگاه بسیار معتدل تر و طبیعی تری دارند.

نمی توان توقع داشت که روان ناآرام و مشوش نویسنده ای چون داستایوسکی، همان گونه در داستان هایش به دین بپردازد که تولستوی اخلاق گرا؛ اما در هر صورت، به دنبال زندگی واقعی گشتن در میان این آثار هم اغلب همراه با شکست است. همان گونه که ذکر شد، زندگی حقیقی دینی، سرشار از فضیلت است؛ اما نوع روایت داستانی از رذایل در قرون معاصر، داستان جذاب تری را ارایه می دهد. آن چه ما از یک داستان دینی توقع داریم، بیشتر در حکایات و مثل های قدیمی بارور می شد؛ زیرا محوریت آن قصه ها، اساساً جامعه، طبیعت و وقایع موجود در آن بود؛ در حالی که کنش و نقطه عطف داستانی پس از رنسانس و به خصوص در رمان های قرن های نوزده و بیست، پیرامون محور انسان و شخصیت داستانی می چرخد و به تبع روان سیال آدمی، داستان در چم و خم وقایع خود، انسان را در اوج و حضیض، تصویر می کند و خطی بودن و یک نواختی از شخصیت داستان، زایل می شود و نسبیتی را به وجود می آورد که در عبور انسان از سرد و گرم روزگار، پذیرفتنی است؛ اما در تأثیر عمیق و بلامنازع آن وقایع، فرضاً در یک انسان اهل فضیلت، مقبول نیست و این گونه است که حفظ اطلاق و پیوستگی پیرنگ داستانی - در معنای غیر ارسطویی آن - در حکایات قدیم، مبدل به نسبی گری و گسست خط داستان و بی دنیایی و نقصان هامارتیای شخصیت، در داستان ها و رمان های معاصر می شود.

اما به نظر می رسد اکثر خوانندگان علاقه دارند که دین را در جای دیگری جست و جو کنند. آنان از ورود مستقیم دین به رمان، خرسند نمی شوند و علت آن هم شاید تربیت خاصی باشد که نویسندگان قرون گذشته به مخاطبان داده اند، به طوری که آنها در انتظار امور غیرمعنوی در آثار نویسندگان هستند. علاقه مردم به ادبیات عامه پسند هم از همین جهت است و نشان می دهد که آنها جامعه را چگونه می بینند. این مسیله روشن می کند که خوانندگان بیش از آن که فکر کنند چه چیزی حقیقت است، علاقه مند هستند که آرزوهایشان تبدیل به حقیقت شود.

نویسندگانی چون آلدوس هاکسلی، از جمله کسانی است که به عرضه مستقیم دین در داستان پرداختند و با وجود اقبال اولیه مخاطبان، بعدها مورد بی اعتنایی قرار گرفتند. هاکسلی که مظهر شکاکیت در دوران پس از جنگ جهانی لقب گرفته بود، با رمان نابینا در غزه، همه را حیرت زده کرد. پندهای عالم اخلاق در جای جای این رمان، به رخ کشیده می شود. با وجود استحاله ای که در عموم آثار ادبی نویسندگان بزرگ دیده می شود، اما طبع اخلاقی و لطافت دینی در آثارشان، تجلی پیدا کرده است. یکی از این نمونه ها، پرندگان خارزار، اثر کالین مکالو است که مخاطبان بسیاری پیدا کرده است. کشیش از عاطفه خود دست بر نمی دارد؛ زیرا که شرافت او خدشه دار می شود؛ هرچند این کار، مخالف شغل اوست و سرانجام حتی پسرش را به این شغل وارد می کند. در نظایر این داستان، اعتقاد ظریفی نهفته است که خواهان آن است تا دین - مسیحیت - باطن گرایانه عمل کند و جسم و جان انسانی را همزمان مورد توجه قرار دهد.

 

در سطحی عامیانه تر، داستان دراکولای برام استوکر قرار دارد که مضمون شیاطین خون آشام، محور آن است. بحث شیاطین و دجالان عصر مدرن، به هیچ عنوان، از بحث دینی، مجزا نیست؛ زیرا عموم مردم بر این باورند که فقر معنوی جهان را که زاییده انقلاب علمی و صنعتی است، چیزی باید متعادل کند. اقبال آنها به سحر و جادو، از سر علاقه و امید نیست. هرگاه دین اجتماعی جایگاهش را در میان مردم از دست بدهد، خرافات به سرعت جای آن را می گیرد. یک انقلاب دینی و یا در مرتبه ای بالاتر، به وحی متوسل شد؛ تا آن ساز و کار اجتماعی را دگرگون کند. روح انسانی، همان طور که به سفیدی و روشنایی حیات متمایل است، گاهی نیاز دارد تا بهره ای از عناصر ناشناخته و گاهی سیاه هم ببرد.

این کشش مرموز، به سمت جنبه تاریک عالم است که خلق شخصیت مطلقاً پسندیده را دشوار می سازد. اکثر شخصیت های منفی در رمان ها، جذاب تر از بقیه شخصیت ها هستند؛ مثلاً برجستگی ضد قهرمانان دیکنز در شخصیت های مثبت داستانی او یافت نمی شود.

همین موضوع در رمان های داستایوسکی هم تکرار می شود. او در برادران کارمازوف، با همه توانایی اش، نمی تواند آلیوشای مقدس را آن چنان طبیعی تصویر کند که برادرش ایوان را؛ برادری که شخصیتی خاکستری دارد و نیمی پاک طینت است و نیمی شریر. انسان عصر مدرن می داند که این تناقض، سرشتی معمول و گریزناپذیر در زندگی هم عصرانش می باشد و آن را بیشتر می پسندد.

تولستوی در جنگ و صلح و آناکارنینا، همین تنش طبیعی در وجود انسان را با چنان قدرتی تصویر می کند که او را در مرتبه نخستینِ نویسندگان قرار می دهد. پس از نگارش این آثار، زمانی که او تصمیم گرفت آثاری با لحن اخلاق گرایانه آشکارتری بنویسد، نتوانست موفقیت گذشته خود را تکرار کند. اما باید به صحت کلام او اذعان کرد، آن جایی که می گوید: قوه محرکه هنر، باید دینی باشد و احساس دینی را در بالاترین مرتبه اش، در دسترس مردمی قرار دهد که نه عابدند و نه فیلسوف مشرب. مشکل از آن جا آغاز می شود که در سطح وسیعی از ادبیات عامه پسند، اخلاق گرایی مقبول، اما خامی، راه یافته است که شخصیت های مثبت، اما سطحی رمان، برای خوشایند خوانندگان، بر ضد قهرمانان، پیروز می شوند و نقشی عوامانه و بدون عمق را از قهرمان دین گرا و اخلاق گرا در ذهن مخاطب حک می کنند؛ زیرا نمی توان با پیروزی ضد قهرمانان ـ با خصوصیات اخلاقی منفی ـ در مبارزه، از آنها اسطوره ای قدرتمند و با لیاقت را به تصویر کشید.

بسیاری از خوانندگان رمان های پلیسی، ناخودآگاه کارآگاه را جای خداوند و در نقش منتقم، فرض می کنند. آنها در جست و جوی کسی هستند که دزد و قاتل را به سزای عملش برساند. چه کسانی این نقش را ایفا می کنند؟ شرلوک هولمز با خونسردی مثال زدنی اش، پدرْ براون با محبت، پیتر ویمسی اشراف زاده، نِرو وُلف تنبل با آن طبع روشنفکری اش یا پوآروی دیسیپلین دار و ترسو. حقیقت آن است که همه آنها با تمام خصوصیات منفی شان نقش مذکور را ایفا می کنند و این ذهنیت را در مخاطبان به وجود می آورند که شخصیت خوب آن کسی است که اشتباه هم می کند، اما شخصیت های مطلقاً نیک، تنها چرت آورند. این نتیجه ای است که می توان با آن مخالف بود؛ ولی نمی توان کتمان کرد که این برداشت، ثمره جنس رمان نویسی در طول تاریخ است. در داستان های جاسوسی هم با توصیف وسوسه های جاسوس در خودفروشی و خیانت به کشور متبوع خودش - با وجود کندی و ناتوانی ضد جاسوس - باز هم این فرد ضد میهن است که باید لو برود و جزای خیانت خویش را ببیند؛ تا دوباره همان فرآیند داستان های پلیسی، تکرار شود.

مردم فکر می کنند خدا بزرگ تر از آن است که در وقایع عادی زندگی آنها وارد شود و ترجیح می دهند خدا را در ورای فضای عوامانه رمان ها برای خود نگه دارند؛ اما چون تصور یک نظام اخلاقی، بدون توجه به ارزش های الهی، کار بیهوده ای است، خوانندگان به ورود همان ارزش های اخلاقی، به رمان بسنده می کنند و رمان به عنوان یک اثر ادبی سرگرمی ساز با وجوه انسانی، به تمام شیون زندگی آنها ارتباط دارد؛ اما به طور مطلق، ارتباط دین و رمان، بیشتر از طریق اخلاق شکل می گیرد؛ نه به وسیله ایمان یا وحی. بنابراین، رمان به هر پیشرفت و کمالی که در اخلاق یا دین دست یابد، ناچار سرشتش این جهانی باقی می ماند.

*****************

منابع و مأ خذ

 1) میرچا الیاده فرهنگ و دین گروه مترجمان طرح نو تهران 1374

 2) نادر ابراهیمی ساختار ادبیات داستانی حوزه هنری تهران 1374

 3) رولان بارت درجه صفر نوشتار شیرین دخت دقیقیان هرمس تهران 1378

 4) جی پریستلی سیری در ادبیات غرب ابراهیم یونسی امیرکبیر تهران 1363

5) دومینیک ژنس رمان های کلیدی جهان محمد مجلسی نشر دنیای نو تهران 1379

*****************************************************
جهت شادی روح جناب استاد حسین عمید (ره) و ارواح تمامی اندیشمندان مسلمان ، ذکر فاتحه فراموش نشود ، سپاسگزارم

/ 0 نظر / 16 بازدید